Sztuka w niemiejscach
Punktem wyjścia dla projektu jest założenie, że brak widzialności nie oznacza braku wartości. Wiele realizacji artystycznych, powstałych w określonych warunkach historycznych, społecznych lub urbanistycznych, zostało z czasem zredukowanych do roli elementu tła: fragmentu infrastruktury, „dziwnego obiektu”, dekoracji pozbawionej autorstwa i znaczenia. Zaangażowane w projekcie osoby dokumentują te obiekty jako istotny, choć zaniedbany zasób kultury materialnej i wizualnej. Są to rzeźby, instalacje i inne formy artystyczne obecne na osiedlach, placach, skwerach, w strefach tranzytowych i miejscach przejścia, które z czasem utraciły kontekst, opis i widzialność jako dzieła sztuki.
W ramach projektu artyści, kuratorzy, edukatorzy i dokumentaliści opracują rozbudowaną dokumentację 50 lokalizacji z terenu całej Polski. Każdy obiekt zostanie opisany wielowymiarowo: poprzez dokumentację fotograficzną, opis kontekstowy, informacje o autorstwie (o ile są możliwe do ustalenia), a także interpretację uwzględniającą relację dzieła z przestrzenią, historią miejsca i codziennym użytkowaniem.
Autorka obiektu – Magdalena Abakanowicz „Zinaxin i Dolacin”
Lokalizacja – Park Rzeźby na Bródnie, Warszawa
Autorka dokumentacji – Ewa von Gottberg
Zinaxin i Dolacin to dwie kroczące figury Magdaleny Abakanowicz ustawione w przestrzeni publicznej Parku Rzeźby na Bródnie. Postacie idą obok siebie, w tym samym kierunku, bez kontaktu i bez dialogu. Pozbawione indywidualnych cech, z nieludzkimi głowami, funkcjonują jako obrazy kondycji człowieka po doświadczeniach XX wieku – istoty trwającej, podporządkowanej procesowi, zmuszonej do ruchu bez wyraźnego celu. Umieszczone w zieleni parku nie dominują przestrzeni, lecz działają poprzez napięcie między ciężarem formy a codziennym rytmem życia. To rzeźby nie do „oglądania”, lecz do odczuwania ciałem i ruchem; sens pojawia się nie w chwili kontaktu, lecz po odejściu.
Istotnym aspektem projektu jest praca z istniejącymi dziełami artystek i artystów, które nie powstają na potrzeby nowej ekspozycji, lecz już funkcjonują w przestrzeni publicznej – często bez opieki kuratorskiej, bez opisu, bez instytucjonalnego wsparcia. Projekt nie ingeruje w fizyczną formę obiektów, lecz działa poprzez ich ponowne włączenie do obiegu kultury za pomocą narzędzi dokumentacyjnych i cyfrowych.
Zgromadzone materiały zostaną włączone do ogólnopolskiej platformy mapasztuki.pl, tworząc interaktywną mapę „niemiejsc” – przestrzeni rozumianych w duchu koncepcji Marca Augé jako obszary przejścia, tranzytu i tymczasowości. W tym kontekście „niemiejsca” przestają być wyłącznie kategorią urbanistyczną lub antropologiczną, a stają się polem obecności sztuki, która funkcjonuje poza tradycyjnymi ramami instytucjonalnymi.
Autorka obiektu – Barbara Kozłowska
„Interpretacja przestrzenna poezji strukturalnej Stanisława Dróżdża »Samotność«”
Lokalizacja – Wrocław, Park Popowicki
Autorka dokumentacji – Magdalena Kreis
Twórczość Stanisława Dróżdża fascynuje konsekwencją i prostotą formy, która niesie intensywny, egzystencjalny przekaz. Realizacja w Parku Popowickim pozwala wejść w „pojęciokształt” — fizycznie doświadczyć bycia jedną z jedynek, zagubić się w rytmie powtórzeń, odnaleźć własną pozycję w zbiorowości. To doświadczenie może być zarówno dosłowne, jak i intuicyjne. Fakt, że rzeźba jest użytkowana swobodnie, często jako przestrzeń zabawy, nie osłabia jej sensu. Przeciwnie — pokazuje, że sztuka współczesna może funkcjonować poza schematem kontemplacji, jako żywa struktura do zamieszkiwania.
„Sztuka w niemiejscach” wpisuje się w refleksję nad rozszerzaniem pola kuratorskiego poza galerie i muzea. Pokazuje, że praca z dziedzictwem artystycznym nie musi oznaczać produkcji nowych obiektów, lecz może polegać na uważnej rekontekstualizacji tego, co już istnieje, lecz zostało wyparte z pola widzialności. Projekt proponuje model działania, w którym dokumentacja, opis i dostępność stają się realnymi narzędziami ochrony i aktywizacji sztuki w przestrzeni publicznej.
Projekt posiada wyraźny wymiar edukacyjny i badawczy. Mapa oraz towarzyszące jej opisy mogą być wykorzystywane przez edukatorów, studentów, badaczy oraz instytucje kultury jako narzędzie do pracy nad historią sztuki w przestrzeni publicznej, relacją sztuki i infrastruktury oraz procesami zanikania i przywracania pamięci wizualnej. Projekt sprzyja również lokalnym inicjatywom – umożliwia mieszkańcom ponowne rozpoznanie otoczenia i zrozumienie obecności sztuki w miejscach pozornie neutralnych lub „przezroczystych”.
Efektem projektu będzie publicznie dostępna, stale rozwijana mapa dzieł sztuki w niemiejscach, która przywraca im status obiektów kultury, a jednocześnie otwiera je na nowe interpretacje i formy pracy edukacyjnej. Projekt tworzy trwały zasób wiedzy o sztuce obecnej poza instytucjami, wzmacniając świadomość jej roli w codziennym doświadczeniu przestrzeni.
Przedsięwzięcie finansowane w ramach Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO) ze środków Unii Europejskiej – NextGenerationEU w ramach Inwestycji A2.5.1 “Program wspierania działalności podmiotów sektora kultury i przemysłów kreatywnych na rzecz stymulowania ich rozwoju.
